Niet zelf op de OK-tafel
Vorige week lag ik een keer niet zelf op de OK-tafel, maar stond ik ernaast. Meekijken bij een voorste kruisbandreconstructie stond al langere tijd hoog op mijn wishlist. Het onderwerp is inmiddels zo verweven geraakt met mijn eigen leven, mijn blogs en alles waar ik me in heb vastgebeten, dat ik nieuwsgierig was.
Hoe ziet zo’n operatie er vanuit het perspectief van een orthopeed uit? Waar wordt op gelet? Welke keuzes worden er gemaakt en waarom? En hoe gaat het prepareren van een graft in z’n werk en hoe wordt deze geplaatst?
Om daar achter te komen mocht ik een dag meekijken met orthopedisch chirurg Jacco Zijl van OrthoCareClinics in Amersfoort. Over zijn schouder keek ik mee naar verschillende knieoperaties en een enkelarthroscopie. Van dichtbij zag ik hoeveel kennis, techniek, focus en precisie er achter één operatie schuilgaat.
Vier voorste kruisbandreconstructies
Het operatieprogramma bestond onder andere uit vier voorste kruisbandreconstructies. Drie met een hamstringgraft en één met een quadricepsgraft. Bij alle vier werd ook een Lemaire plastiek uitgevoerd. Daarnaast kwamen er verschillende meniscusletsels voorbij. Oftewel: genoeg kruisbandperikelen op één dag om er een hoop van op te steken.
Meer dan ‘even’ een nieuwe kruisband
Wat ik uitermate boeiend vond om te zien, was het oogsten en prepareren van de graft. Als patiënt weet je dat er tijdens een voorste kruisbandreconstructie een nieuwe kruisband wordt gemaakt, meestal van lichaamseigen peesweefsel. Je hoort termen als hamstringgraft, quadricepsgraft, BPTB-graft, diameter, tunnels en fixatie. Als je je er wat verder in verdiept, weet je ook dat daar allerlei keuzes en overwegingen achter zitten.
Maar als je het zelf ondergaat, zie je daar natuurlijk niet veel van, buiten de beelden op het scherm of een korte uitleg in het operatieverslag.
Nu zag ik het zelf vanaf de andere kant. Een voorste kruisbandreconstructie is precisiewerk. De graft wordt geoogst, geprepareerd, opgemeten en klaargemaakt om uiteindelijk als nieuwe kruisband te functioneren. Er wordt gekeken naar lengte, dikte en kwaliteit. Alles moet kloppen.
Ook het verschil in overweging tussen de hamstringgraft en de quadricepsgraft vond ik interessant. Ik vroeg Jacco naar die overweging om voor een bepaalde graft te kiezen. Die keuze is patiëntspecifiek en, zeker bij sporters, ook sportafhankelijk. Belasting, sportniveau en het type sport spelen allemaal mee.
Wat mij bij de hamstringgraft in positieve zin opviel, was de oogstplaats in de knieholte. Dat had ik zelf nog niet eerder bij iemand gezien. Esthetisch is dat natuurlijk een mooie keuze, omdat het litteken dan niet aan de voorzijde van de knie zit.
Tunnels, notch en millimeters
Als de diameter van de graft bekend is, volgt een ander belangrijk deel van de operatie: het boren van de tunnels en het plaatsen van de graft. Ook dat vond ik fascinerend om te zien. Op het scherm herkende ik veel structuren van de knie. De beelden deden me denken aan mijn eigen operatiebeelden, maar nu keek ik live mee terwijl de stappen werden uitgevoerd. Waar komt de tunnel? Hoe loopt de graft? Is er voldoende ruimte in de notch? Hoe beweegt de knie? Komt de knie in strekking? Loopt de nieuwe kruisband nergens tegenaan?
Jacco kijkt kritisch naar de ruimte in de notch. De graft moet vrij kunnen bewegen en nergens vastlopen. Waar nodig voert hij daarom een notchplastiek uit, als onderdeel van het totaalplaatje. Daarmee zorgt hij ervoor dat de nieuwe kruisband voldoende ruimte heeft om goed te kunnen functioneren.
Extra stabiliteit met een Lemaire
Bij alle voorste kruisbandreconstructies werd ook een Lemaire plastiek uitgevoerd, een procedure die Jacco bij zijn kruisbandpatiënten veelvuldig toepast. Die wordt gedaan om de rotatiestabiliteit te verbeteren en de kans op een re-ruptuur te verkleinen. Zeker bij jonge en sportieve patiënten, en bij sporten met veel wenden en keren, kan dat een belangrijke toevoeging zijn. Het gaat tenslotte niet alleen om de nieuwe kruisband zelf, maar om de knie als geheel. Iedere knie is anders en alles wat je doet, heeft invloed op het geheel.
Meniscus sparen als het kan
Naast de kruisbanden kwamen er ook meerdere meniscusletsels voorbij. Ik zag verschillende technieken om de meniscus te herstellen, waaronder een root repair, all-inside meniscus repair en een inside-out meniscus repair. Welke techniek wordt gebruikt, hangt af van het type scheur, de plek van de scheur en de kans op genezing. De doorbloeding van het aangedane deel van de meniscus speelt daarin een belangrijke rol. Jacco probeert een meniscus te sparen als er een kans is op herstel. Dat is belangrijk, omdat de meniscus een belangrijke schokdemper van de knie is. Verwijderen kan soms nodig zijn, maar sparen heeft als het kan de voorkeur. Zeker bij de sportieve doelgroep die hij veel behandelt.
Geen knie is hetzelfde
Wat ik ook boeiend vond om te zien, was hoeveel verschil er zit tussen knieën. Ik zag verschillende soorten kraakbeen. Van mooi ‘maagdelijk’ kraakbeen zo glad als een biljartbal, tot knieën met duidelijke gebruikerssporen en van alles ertussenin. Iedere knie vertelt zijn eigen verhaal.
Een revalidant ziet de diagnose ‘kruisband gescheurd’ vaak als een label dat ook op veel anderen van toepassing is. Je krijgt dezelfde woorden te horen, misschien hetzelfde soort operatievoorstel en daarna een revalidatieschema dat op papier op dat van een ander lijkt. In de operatiekamer zie je dat er veel meer meespeelt. Meniscus, kraakbeen, anatomie, ruimte in de notch, stabiliteit, kwaliteit van het weefsel. Maar ook de voorgeschiedenis van de knie, de sport die iemand beoefent en de belasting waar iemand naar terug wil. Alles bij elkaar bepaalt wat er tijdens een operatie gebeurt en welke invloed het heeft op de revalidatie.
Strekken, strekken, strekken
Na iedere voorste kruisbandreconstructie werd aan patiënten meegegeven om te focussen op strekking. Ik kan dat woord zelf bijna niet meer horen, maar belangrijk is het wel. Heel belangrijk zelfs.
Na de operatie is het essentieel om de strekking zo snel mogelijk op te zoeken én te behouden. Zonder goede strekking ga je gegarandeerd tegen problemen aanlopen. Een dynamisch looppatroon wordt lastig, je quadriceps blijven achter en de revalidatie wordt nog uitdagender.
Strekking is de basis. Dus aan iedere kruisbandpatiënt die net is geopereerd zou ik willen meegeven: oefen je strekking. Zoek je strekking op. Bewaak je strekking. Als je na verloop van tijd merkt dat je strekking onverhoopt toch achteruitgaat, trek aan de bel. Communiceer met je fysiotherapeut over wat je voelt. Je kunt nog zo goed oefenen, nog zo gedisciplineerd zijn en nog zo graag willen, maar een lichaam laat zich niet altijd sturen zoals je hoopt. Daarom is goede begeleiding zo belangrijk.
De operatie is slechts het begin
Toen we na de operaties de patiënten op hun kamers bezochten en Jacco vertelde over de beginfase van de revalidatie, dacht ik terug aan zijn gastblog. Daarin benoemt hij dat de operatie slechts het begin is. Het echte werk begint daarna.
Vorige week zag ik van dichtbij hoe de basis wordt gelegd op de operatiekamer. Zodra de revalidant terug is op de afdeling, begint het volgende hoofdstuk pas echt. Dan start de revalidatie. Lopen met krukken, de eerste oefeningen van de fysio, strekking opzoeken, zwelling onder controle krijgen en zo snel mogelijk je quadriceps activeren. Mentaal gezien ook vertrouwen opbouwen, geduld opbrengen en je soms onzeker voelen. Dat hoort erbij.
De operatie duurt misschien maar een uur of anderhalf uur; de revalidatie gaat wel richting een jaar. Dat is ook een belangrijke boodschap die ik zou willen meegeven. Focus niet alleen op de operatiedag. Natuurlijk is die dag spannend en belangrijk, maar de operatie is de start van een traject waarin je zelf, samen met je fysiotherapeut en orthopeed, aan de slag moet. Dat is hard werken.
De mens achter de techniek
Wat me tijdens deze dag ook opviel, was de menselijkheid op de operatiekamer. De sfeer was laagdrempelig. Er was steeds fijn contact met de patiënten. Bij patiënten met een spinale verdoving werd veel uitgelegd. Jacco nam hen mee in het proces, liet de geoogste graft zien en daarna ook de geprepareerde graft. Bij patiënten die onder narcose waren, legde hij veel aan mij uit. Daardoor kon ik de stappen goed volgen en begreep ik steeds beter waar hij op lette. Als patiënt zie je heel veel dingen niet, maar achter jouw operatie zit een heel team dat samenwerkt om voor jou het best mogelijke resultaat neer te zetten.
Van patiënt naar nieuwsgierige toeschouwer
Ik stond daar vorige week als nieuwsgierige toeschouwer en als iemand die alles wil weten en begrijpen. Zeker over een onderwerp waar ik me inmiddels al zo lang in vastbijt. De meeloopdag op de OK heeft mij een stuk waardevolle verdieping gegeven.
Ergens ben ik natuurlijk nog steeds patiënt, omdat mijn eigen traject nog loopt. Maar ik merkte ook die dag weer dat mijn rol breder is geworden dan alleen mijn eigen traject. Ik schrijf om kennis en ervaring te delen. En om dingen onder woorden te brengen die voor patiënten ‘groot’ voelen en voor professionals misschien dagelijkse praktijk zijn. Voor orthopeden en andere zorgprofessionals hoop ik daarom dat deze blog laat zien hoeveel verschil het maakt als je patiënten meeneemt in het proces. ‘Live’ uitleg en beelden maken een technische ingreep menselijker en door te laten zien dat een knie in ere is hersteld, kan dit psychologisch gezien een positief effect hebben op het herstel.
Kijken, leren en begrijpen
Sommige woorden hoor je in een medisch traject zo vaak dat ze bijna onderdeel worden van je eigen vocabulaire. Fibrose, impingement, strekking, notch, graft, tunnels. Woorden waarvan ik ooit niet had gedacht dat ik ze zo vaak zou gebruiken.
Ik had natuurlijk liever de ‘doorsnee’ revalidant willen zijn. Eentje die na haar voorste kruisbandreconstructie netjes het protocol had gevolgd, steeds sterker was geworden en daarna nooit meer had hoeven nadenken over die termen. Zo is het helaas niet gelopen.
Vorige week lag ik niet zelf op de OK-tafel, maar kreeg ik de kans om als leergierige toeschouwer onderdeel te zijn van een dag vol kruisbandperikelen. Om te kijken, te leren en beter te begrijpen wat er achter zo’n operatie schuilgaat. Dat was écht leerzaam en waardevol!
Dank aan Jacco en het gehele team van OrthoCareClinics voor deze ervaring.
